İSLAMDA KİTAP SEVGİSİ VE İLK KÜTÜPHANELER (ÇİZELGELER VE KAYNAKLAR)

İSLAMDA KİTAP SEVGİSİ VE İLK KÜTÜPHANELER (ÇİZELGELER VE KAYNAKLAR)

Mahmut GÜNDÜZ

Türk Kütüphaneciler Demeği Bülteni'nin 1975, XXIV. cilt, 2 inci sayısında (sayfa 93—126) yayınlanan «İslâmda Kitap Sevgisi ve tik Kütüphane» adlı konferansın esas metnine dahil ve eki olan İstanbul, Süleymaniye Umumi, Millet, Topkapı Sarayı, müstakil vakıf kütüphanelerine dair açıklamalı çizelgeler ile faydalanılan başlıca kaynaklar bölümü, yazının uzunluğu ve fazla sayfa tutması sebebiyle aynı sayıda yayınlanamamıştır. Okuyucular ve özellikle araştırmacılar için faydalı olacağı düşüncesiyle, çizelgeler ve kaynaklar bölümü yazının devamı olarak derginin bu sayısında yayınlanmıştır. Süleymaniye Umumi Kütüphanesinde Toplanan Vakıf Kütüphaneler (Kuruluş Tarihleri Sırasına Göre)

Kütüphanenin Adı

Kurucusu

Kuruluş Kitap Sayısı Tarihi Yazma-Basma

1 — Fatih 2 — Şehzade Mehmet 3 — E s m i h a n Sultan 4 — Mehmet Ağa Camii

F a t i h Sultan Mehmet I I E s m i h a n Sultan Babüssade Ağası Mehmet Ağa

1471 1548 1570 1584

5 — Molla Çelebi 6 — Mesih P a ş a 7 — Sultan A h m e t I

Kazasker Molla Celebi S a d r a z a m Mesih P a ş a Sultan Ahmed

1590 1592 1619

5188—319 109—12 554—32 145—59 146 118—3 109

Kurulduğu İlk Yer F a t i h Camii Şehzade Camii E y ü p Medresesi Çarşamba Mehmet Ağa Camii Molla Çelebi Camii E s k i Ali P a ş a Camii Sultan A h m e t Camii

237

Kütüphanenin Adı

Kurucusu

8 — Amca Hüseyin Paşa 9 — Çorlulu Ali Paşa 10 — Gülnuş Valde Sultan

Amca Hüseyin Paşa Sadrazam Çorlulu Ali Paşa Gülnuş Valde Sultan

Kuruluş Kitap Sayısı Tarihi Yazma-Basma

Sadrazam Şehit Ali Paşa Sadrazam Nevşehirli Damat ibrahim Paşa 13 — Yenicami (2 Kütüp- Sultan III. Ahmed Turhan Valhane bir arada) de Sultan 14 — Beşir Ağa Darüşsaade Ağası Beşir Ağa 15 — Aşir Efendi Şeyhülislam Mustafa Aşir Efendi 16 — Saliha Hatun Zeynelabidin Efendi Zevcesi Saliha Hatun 17 — Hamidiye Sultan I. Abdülhamid 18 — Lala İsmail Efendi Lala İsmail Efendi 19 — Mihrişah Sultan Mihfişah Valde Sultan 20 — Laleli Sultan III. Mustafa ve III. Selim 21 —Hafid Efendi Kazasker Hafid Efendi 22 — Kılıç Ali Paşa Dıblağzade İbrahim Efendi 23 —Çelebi Abdullah Ef.

1715

2843—65

Kurulduğu İlk Yer Saraçhane Başı Çarşıkapı Med. Üsküdar Valde Sultan Camii Şehzadebaşında

1719

1153—28

Şehzade Camii yanında

1725 1745 1748

1539—2 639—49 458—11

1751 1780 1785 1796 1804 1806 1806 1818

177—5 1504—48 755—7 447—93 3777—94 462—35 999—72 403—40

24 — Halet Efendi 25 — Hüsrev Paşa

Nişancı Halet Efendi Sadrazam Hüsrev Paşa

1818 1839

821—101 714—445

26 — Şeyh Mehmet Murad

Şeyh Mehmet Murad

1844

491—109

Yenicamide Babali Sultanhamam Mesih H a s a n P a ş a Mahallesi Bahçekapıda Hamidiye Kütüp. E y ü p Camii Laleli Medresesi Sultan H a m a m ı Kılıç Ali P a ş a Camii Medresesi F a t i h , Kadıçeşme Galata Mevlevihanesi E y ü p Bostan İstelesi Çarşamba— Darülmesnevi

11 — Şehit Ali Paşa 12 — Damad İbrahim Paşa

1669 455—2 1709 . 385—2 1712 66

238

Kuruluş Kitap Sayısı Tarihi Yazma-Basma

Kütüphanenin Adı

Kurucusu

27— 28 — 29 — 30 —

E s a t Efendi Nafiz P a ş a İzmirli Mustafa Ef. Pertevniyal Valde Sultan 31 — Düğümlü Baba

Nakibû Eşref E s a t Efendi Maliye N a z ı n Nafiz P a ş a İzmirli Mustafa Efendi Pertevniyal Valde Sultan

1845 1851 1865 1871

Kemal P a ş a

1886

24—847

32 — Efganî Şeyh Ali Hayd a r Efendi 33 — Hoca Seyid—Hacı İsmail efendi 34 — H a s a n H ü s n ü P a ş a

Efganlı Ali H a y d a r Efendi

1880

31-—43

Hacı İsmail Efendi

1893

20—45

Bahriye Nazırı H a s a n H ü s n ü P a ş a 1894

1052—416

35 — Hacı M a h m u t Efendi

Gidiş Müdürü Hacı M a h m u t Efendi 1901

4492—2512

36 — B a ğ d a t l ı Vehbi Ef. 37 — İzmirli İsmail H a k k ı Bey 38 — Hüseyin Kazim Bey

B a ğ d a t Müftüsü Vehbi Efendi

1920

1639—601

İzmirli İsmail H a k k ı Bey

1921

39 — İ h s a n Mahvi Bey 40 — Müteferrik 41 — Mustafa Efendi

3719—555 613—722 5—116 329—557

275—4110

Evkaf Nazırı Hüseyin Kâzım Bey

1932

10—378

Öğretmen İ h s a n Mahvi Bey

1935

8—309

Muhtelif Kimseler Reisülküttap Mustafa Efendi

1946—54 89—441 1203—13

Kurulduğu İlk Yer Ayasofya—Yerebatan Yenikapı Mevlevihanesi Mehmet P a ş a M. A k s a r a y Valde Sultan A h m e t Düğümlü Baba Ü s k ü d a r Valde Sultan Camii M u r a d Molla Kütüphanesi Eyüp, Boyacı Sokağı Beşiktaş Y a h y a Efendi Dergi Satınalma İzmir Hacı Selim Ağa Kütüphanesi Hacı Selim Ağa Kütüphanesi Hacı Selim Ağa Kütüphanesi Sultanhamamı

239

Kütüphanenin Adı 42 — Süleyman 43 44 45 46

Sırrı

Korucusu Ef.

— Hafız A h m e t P a ş a — Zühdü Bey — Feyzullah P a ş a — Şazeli

Kuruluş Kitap Sayısı Tarihi Yazma-Basma

Kazasker Kasidecizade Süleyman Sırrı Efendi 470-554 Vezir A h m e t P a ş a 36 Divanı Muhasebat Reisi îsmail Zühdü Bey 118—612 D o k t a r Feyzullah P a ş a 360

47 — Murad B u h a r i 48 — Hasip Efendi 49 — Uşşakî

Kurulduğu İlk Yer Sultanhamamı Fatih Yenikapı Dergâhı Yenikapı Dergâhı Unkapanı Şazel Tekkesi E y ü p , Belhi Dergâhı E y ü p H a s i p Efendi Dergâhı Samatya Uşşak Tekkesi Bala ve Gümüşaneli tekkeleri

51 — Serez

Selim Efendi, îsmail, Osman Ağa, Sinan P a ş a vb. A b d u r r a h m a n Ağa

52 — Karaçelebizade

Kazasker H ü s a m e t t i n Efendi

362

Kadızade Mehmet Efendi Kadızade B u r h a n e t t i n Efendi

567 33—236

Şehzade Camii Şehzade Camii

120—5013

Gazanfer Ağa Medresesi Emirgân

50 — M u h t e l i f

H ü s a m e t t i n Efendi 53 — Kadızade Mehmet Ef. 54 — Kadızade Burhanettin Efendi 55 — Gazanfer Ağa 56 — Hidiv İsmail P a ş a

Öğrenciler Hidiv İsmail P a ş a

764—883 2136—5048

1—309

Kurşunlu Medresesi Serez

240

Kuruluş Kitap Sayısı Tarihi Yazma-Basma

Kütüphanenin Adı

Kurucusu

57 — İ. Mehmet Efendi

Türkistanlı I. Mehmet Efendi

58 — H a r p u t Eski Halkevi 59 — Tahir Ağa Tekkesi 60 — Mahmud P a ş a

H a r p u t Halkevi Behçet Efendi Sadrazam M a h m u t P a ş a

444—10 143—750 366—31

61 — Rüstem P a ş a

Sadrazam Rüstem P a ş a

166—23

62 — Y u s u f A ğ a

Kapıcıbaşı Yusuf Ağa

372—5

Şeyhülislam E s a t Efendi

201—47

Kasapbaşı Mustafa Ağa Gelibolulu Tahir Efendi

232—93 26—79

Mehmet M u r a d — M e h m e d Arif

189—88

Ali H a y d a r Bey

101—4

Muhtelif

161—2144

63 — Şeyhülislam 64 65 66 67

68 — A s a r — ı 69 70 71 72

Esad

Efendi — Servili — Gelibolulu T a h i r Efendi — Mehmed M u r a d — Mehmed Arif — Haşim P a ş a

— — — —

Cedide

İ b r a h i m Efendi Tırnovalı Abdülgani Ağa Teberrular

kimseler

Hafız-ı K ü t ü p İ b r a h i m Efendi Tırnovalı Mehmet Hilmi Darüssaade Ağası Abdülgani Ağa Muhtelif kimseler

4—290

455—482 286—1676 291 77—493

Kurulduğu İlk Yer Zincirlikuyu Ü ç b a ş Medresesi H a r p u t (Elâzığ) Satınalma MahmutPaşa Medresesi Rüstem Paşa Medresesi Ü s k ü d a r Mihrimah Camii Çarşamba Medresesi Sevrili Medresesi Çarşamba, Darülmesnevi

Hacı Selim Ağa K ü t ü p . Hacı Selim Ağa K ü t ü p . Fatih Fatih Fatih Fatih

Camii Camii Camii Camii

241

Kütüphanenin Adı

Kurucusu

73 — E y ü b (Hz. Halid) 7 4 — Beşir Ağa

F a t i h Sultan Mehmet I I D a r ü s s a a d e Ağası Beşir Ağa

Kuruluşı Kitap Sayısı Tarihi Yazma-Basma 191—73 191—6

242 Kurulduğu İlk Yer E y ü p Camii Eyüp, B a b a H a y d a r Mah.

İSTANBUL MİLLET KÜTÜPHANESİNDE TOPLANAN VAKIF KÜTÜPHANELER 1 2 3 4

— — — —

Feyzullah Efendi Hekimoğlu Ali P a ş a Carullah Efendi Selimiye (Pertev Paşa) 5 — Ali E m i r i

Şeyhülislam Feyzullah Efendi Sadrazam Hekimoğlu Alipaşa Müderris Carullah Efendi Mülkiye N a z ı n Pertev P a ş a Ali E m i r i Efendi

1700 1733 1734 1836 1916

2198—90 947—179 2129—94 687—185 3371—14485

F a t i h Med. Ali P a ş a Fatih Üsküdar, Selimiye Beyazıt Ali E m i r i K ü t ü p .

TOPKAPI SARAYI KÜTÜPHANESİNDE TOPLANAN VAKIF KÜTÜPHANELER 1 2 3 4 5 6 7 8 9

— Revan Köşkü — B a ğ d a t Köşkü — Hazine — Mehmet V — E m a n e t Hazinesi — Medine — Koğuşlar — A h m e t III — Muhtelif TOPLAM

17802—4506

MÜSTAKİL (BAĞIMSIZ) VAKIF KÜTÜPHANELER

Kütüphanenin Adı 1 — Köprülü

2 3 4 5 6 7 8 9 10

11 12 13 14

— Ayasofya — A t ı f Efendi — F a t i h Camii — Nuruosmaniye — V e l i y ü d d i n Efendi — Ragıp Paşa — M u r a d Molla — Selim Ağa — Beyazıt, U m u m i Devlet Kütüphanesi (Kütüphane-i Osmani—Maarif Kütüphanesi — Süleymaniye —Belediye — Şemsi P a ş a — H a k k ı T a n k Us

Kurucusu

Kuruluş Kitap Sayısı Tarihi Yazma-Basma

(Köprülü Ailesi) Mehmet ve F a zıl A h m e t Paşalar, Mehmet Asım Bey 1661 1624—22 F a t i h Sultan Mehmet I I 1740 4863—43 1741 2585—287 Defterdar Atıf Efendi 1742 5141—307 F a t i h Sultan Mehmet I I Sultan Osman III 1755 4852—82 Şeyhülislam Veliyüddin Efendi 1768 3231—55 1762 1255—257 S a d r a z a m Koca Ragıp P a ş a 1775 1831—14 Kazasker M u r a d Molla Tersane Emini Hacı Selim Ağa 1781 1261—38 1882 6787—28072 Maarif Nezareti

Evkaf Nezareti İ s t a n b u l Belediyesi M. E ğ i t i m Bakanlığı Gazeteci Yazar H a k k ı T a n k U s

1924 1931 1953 1965

1041—67 496—40310 2952—8820 20000

Kurulduğu İlk Yer

Divanyolu Ayasofya Camii Şehzade Başı F a t i h Camii Yanı N u r u o s m a n i y e Camii Zeyazıt Ktb. Laleli—Koska Fatih—Çarşamba Ü s k ü d a r — A t l a m a Taşı Beyazıt

Süleymaniye Beyazıt Ü s k ü d a r Şemsipaşa Beyazıt

243

244

AÇIKLAMALAR : 1 — Süleymaniye, Kanuni Sultan Süleyman (1496—1566) tarafından bir külliye olarak yaptırılmıştır. 1557 yılında tamamlanan bu külliyede, başlangıçta bir kütüphane kurulmamış, ancak vakfiyesinde, kitap tedarikinde ne yapılacağı belirtilmiştir. 3 Mart 1924 gün ve 430 sayılı «Tevhid-i Tedrisat» kanunu ile, medrese, mescid, tekkelerde bulunan 80 kadar kütüphanenin kitapları Süleymaniye Umumi Kütüphanesine katılmıştır. Bu şekilde 70.000 den fazla yazma eser toplanmıştır. Süleymaniyenin, kütüphane olarak ilk nüvesi, 1751—2 yılında Sultan Mahmud I (1696—Pad. 1730—1754) ve Sadrazam Köse Mustafa Bahir Paşa zamanında, Süleymaniye Camii içinde kurulmuştur. Sonradan 1918 de Süleymaniye Medresesinde kurulan Umumi Kütüphaneye nakledilmiştir. 2 — Osmanlı devleti zamanında, büyük küçük kurulan vakıf kütüphanelerin sayıları, ikiyüze yaklaşır. Bu kütüphanelerin çoğu Cumhuriyte devrinde Süleymaniye, Millet, Topkapı gibi kütüphanelerde birleştirilmiştir. Çizelgede, bu kütüphanelerin ilk kurucuları, kuruldukları tarih, kitap sayıları ve yerleri belirtilmeğe çalışılmıştır. Ancak, bu konuda kesin bilgiler ve sayılar elde etmek pek güçtür. Müstakil kütüphaneler de ayrıca çizelgede gösterilmiştir. 3 — Bazı kütüphanelere sonradan adları bilinmeyen hayırseverler tarafından bağış yoluyle vakfedilen kitaplar da haylidir. Bunlann da kesinlikle tesbiti mümkün olamamıştır. 4 — Sultan Abdülhamid II (1842—1918) in emriyle, 1884 te İstanbul Kütüphanelerinin katalogları yeniden ve düzenli bir şekilde hazırlanmağa başlanmış, 1885 yılında, 64 kütüphanenin katalogları 40 cilt halinde bastırılmıştır. (Sonradan bulunan bir ciltle katalog sayısının 41 olduğu anlaşılmıştır.) Kuruluş tarihleri tespit edilemiyen larına alınmıştır.

kütüphaneler çizelgelerin son-

KAYNAKLAR A. TÜRKÇE KAYNAKLAR Adıvar, A b d ü l h a k A d n a n , O s m a n l ı T ü r k l e r i n d e İ l i m , İ s t a n b u l , 1970 A d ı v a r , A b d ü l h a k A d n a n , T a r i h B o y u n c a t ü m v e D i n , İ s t a n b u l 1969 A h m e t H i l m i , İ s l â m T a r i h i , İ s t a n b u l , 1974 A k g ü n , Z e r r i n , İ l i m B a k ı m ı n d a n İ s l a m i y e t , A n k a r a , 1955 A l t u n s u , A b d ü l k a d i r , O s m a n l ı Ş e y h ü l i s l a m l a r ı , A n k a r a , 1972

245 Aytaç, Kemal Doç. Dr. Avrupa Eğitim Tarihi, Ankara 1972 Bammat Haydar, İslamiyetin Manevi ve Kültürel Değerleri, Ankara, 1963 Belazuri, Futuh'ul-Buldan, 3 C, İstanbul, 1955, Çev. Zakir Kadiri Ugan Conk, Cemil, Kur'andan Hikmetler, İstanbul, 1955 Cunbur, Müjgân, Yusuf Ağa Kütüphanesi ve Kütüphane Vakfiyesi, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 1, s. 203—217, Ankara 1963. Dağ, Mehmet; Öymen Hıfzırrahman, İslam Eğitim Tarihi, Ankara, 1974 Dener, Halit, Süleymaniye Umumi Kütüphanesi, İstanbul, 1957 Devlet İstatistik Enstitüsü, Millî Eğitim İstatistikleri, 1959—1968 Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'an-ı Kerim ve Türkçe Anlamı, Ankara, 1973 Diyanet Dergileri Doğrul, Ömer Rıza, Kur'an nedir? 2. Baskı, Ankara, 1967 Ersoy, Osman Prof. Dr. Türkiye'ye Matbaanın Girişi ve İlk Basılan Eserler, Ankara, 1959 Gökman, Muzaffer, Evinizin Kütüphanesi, İstanbul 1966 Gökman, Muzaffer, İstanbul Kütüphaneleri Rehberi, 4, Bası, İstanbul, 1954 Hamidullah JMuhammed, Kur'an-ı Kerim Tarihi, Çev. Mehmet Sait Mutlu ve Macit Yaşaroğlu, İstanbul, 1965 Hayat Aile Ansiklopedisi, 2 C, İstanbul Hunke, Sigrid, Avrupanın Üzerine Doğan İslam Güneşi, İstanbul, 1972, Çev. Servet Sezgin İslam Ansiklopedisi, 1—13 C. İstanbul, 1950—1974 Keskioğlu, Osman, Kur'an Tarihi, İstanbul 1953 Köprülü, Fuat (W. Bartold), İslam Medeniyeti Tarihi, 2. Baskı, Ankara 1963 Meydan Larousse, 1—12 C. İstanbul 1969—74 Mufassal Osmanlı Tarihi, 1—6 C, İstanbul 1958 öymen, Hıfzırrahman Raşit, Doğulu ve Batılı Yönü ile Eğitim Tarihi, Ankara, 1969 Padover, S.K., İslâm Kütüphaneleri (Muslim Libraries) Çevirenler: Osman Ersoy, Özer Soysal, A. Ü. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Enstitüsü, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. I, sayı 1, s. 275—295, Ankara, 1963 Pazarlı, Osman, İslamda Ahlâk, İstanbul 1972 Sevük, İsmail Habip, Avrupa Edebiyatı ve Biz, 1—2 C, İstanbul 1940 Şar Selahaddin, İslâmî Bilgiler Ansiklopedisi, İstanbul 1969 Turan, Osman Prof. Dr, Selçuklular Tarihi ve Türk—İslam Medeniyeti, kara, 1965

An-

Türk Kütüphaneciler Derneği Bültenleri (Bütün Ciltleri) Türk Kültürü Dergisi Kolleksiyonları Taberi, Milletler ve Hükümdarlar Tarihi, 2. Baskı, 1—6 C, İstanbul, 1966, Çevirenler : Zakir Kadiri Uğan ve Ahmet Temir Unat, Faik Reşit, Hicri Tarihleri Miladi Tarihe Çevirme Kılavuzu, Ankara, 1959, Ülkü, Hayati, Muhtasar İslam Tarihi, 2 C, İstanbul, 1973 Will Durant, İslam Medeniyeti, İstanbul, 1974, çev. Orhan Bahaeddin Yurdadoğ, Berin Doç. Dr. Kitaplık Bilim Terimleri ve Sözlüğü, Ankara, 1974 ra, 1974

246 B. YABANCI KAYNAKLAR Durant, Williams James, The Story of Civilisation, Newyork, 1954

Part IV. The

Age of Fatih,

Hunke, Sigrid, Allah's Sonne über dem Abendland, Stuttgart, 1971 James, Westfall Thomson, The Medival Library, New—York, 1957 Sarton, G. A., L., Introduction to the History of Science, 5 Toms, Washington, 1968. The New Encyclopaedia Britannica, in 30 volumes, U.S.A. 1974, Macropaedia, volume 10 Toderini, M. L. Abbe, De La Litterature Des Turcs, Paris, 1789 Webster's Biographical) Dictionary, Springfield, U.S.A., 1972